Semerkand: Registan ve Timur'un Mirası

Timur'un başkenti Semerkand, turkuaz kubbeleri ve çini kaplı medreseleriyle İpek Yolu'nun en parlak şehirlerinden biri. Registan Meydanı'ndan Şah-ı Zinde'nin dar türbe sokağına, Uluğ Bey'in rasathanesinden Göktürk elçilerinin tasvir edildiği Afrasiyab fresklerine, şehirde ve çevresinde mutlaka görmeniz gereken kültürel mekânları derledik.

Bibi Hanım Camii

Timur'un Hindistan seferinden döndükten sonra 1399-1404 yılları arasında inşa ettirdiği Bibi Hanım Camii, tamamlandığında İslam dünyasının en büyük camilerinden biriydi ve eşi Bibi Hanım'ın adını taşıyordu. Efsaneye göre, Timur seferdeyken caminin mimarı Bibi Hanım'a âşık olmuş ve inşaatı hızlandırmak için ondan bir öpücük istemiş — hikâyenin bu kısmı tarihsel olarak kanıtlanmamış olsa da Semerkand folklorunun vazgeçilmez bir parçası hâline gelmiş.

Caminin avlusunda duran devasa mermer Kuran rahlesi, aslında caminin orijinal boyutlarının ve iddiasının bir kanıtı niteliğinde; yüzyıllar süren depremler yapıyı ağır hasara uğratmış olsa da, 20. yüzyıl restorasyonlarıyla caminin görkemli kubbesi ve giriş taçkapısı yeniden ayağa kaldırıldı.

Haritada göster – Bibi Hanım Camii (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Gur-i Emir Türbesi

Timur'un kendisi için yaptırdığı Gur-i Emir Türbesi, oluklu turkuaz kubbesi ve zarif çifte minareleriyle Semerkand'ın en tanınan silüetlerinden biri. Türbede Timur'un yanı sıra oğulları ve torunu, ünlü astronom-hükümdar Uluğ Bey de gömülü; Timur'un mezarını örten koyu yeşim taşı, bölgede bulunmuş en büyük yeşim bloklarından biri olarak biliniyor.

Mimari tarihçiler, Gur-i Emir'in kubbe formunun ve iç mekân düzeninin bir yüzyıl sonra Hindistan'da inşa edilecek Tac Mahal'e doğrudan ilham verdiğini belirtiyor — Babür hanedanının Timur'un soyundan gelmesi bu mimari mirasın Hindistan'a taşınmasını açıklıyor. Türbenin iç mekânındaki altın yaldızlı tavan süslemeleri, dışarıdaki sadeliğin aksine son derece görkemli.

Haritada göster – Gur-i Emir Türbesi (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Registan Meydanı

"Kumlu yer" anlamına gelen Registan, üç büyük medresenin — Uluğ Bey, Şir-Dor ve Tilya-Kori — çevrelediği meydan olup, tarihte hem bir pazar yeri hem de kamusal duyuruların yapıldığı şehrin kalbiydi. 15. yüzyılda Uluğ Bey'in bilim ve astronomi eğitimine verdiği önemle kurulan ilk medreseden sonra, 17. yüzyılda ona simetrik olarak Şir-Dor ve arkasından Tilya-Kori eklendi.

Şir-Dor Medresesi'nin taçkapısındaki, sırtında güneş yüzlü bir figür taşıyan kaplan-aslan melezi figürler, İslam sanatında canlı varlık tasvirinin genel yasağına nadir görülen bir istisna oluşturuyor. Tilya-Kori Medresesi'nin iç mekânındaki yoğun altın yaldızlı süslemeler ise adını ("altınla kaplı") hak edercesine meydanın en göz kamaştırıcı köşesini oluşturuyor.

Haritada göster – Registan Meydanı (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Şah-ı Zinde Nekropolü

"Yaşayan Kral'ın Türbesi" anlamına gelen Şah-ı Zinde, 11. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar farklı dönemlerde inşa edilmiş türbelerin sıralandığı dar bir sokak boyunca uzanan bir nekropol. Kompleksin en kutsal noktası, Hz. Muhammed'in kuzeni Kusam bin Abbas'a ait olduğuna inanılan mezar; efsaneye göre Kusam bin Abbas burada değil, hâlâ yer altındaki bir kuyuda yaşamaya devam ediyor — kompleksin adı da buradan geliyor.

Her türbenin çinileri farklı bir ustanın elinden çıkmış; lacivert, turkuaz ve beyazın sayısız tonuyla işlenen geometrik ve bitkisel desenler, dar sokağı adeta canlı bir çini kataloğuna dönüştürüyor. Ziyaretçiler yüzyıllardır bu dar geçitte yürüyerek hem bir mezarlığı hem de Orta Asya çinicilik sanatının doruk noktalarından birini aynı anda geziyor.

Haritada göster – Şah-ı Zinde Nekropolü (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Uluğ Bey Rasathanesi

Fotoğraf: Bgag / CC0 · Wikimedia Commons

Timur'un torunu Uluğ Bey yalnızca bir hükümdar değil, devrinin en büyük gökbilimcilerinden biriydi. 1420'lerde Semerkand'ın kuzeydoğusundaki bir tepeye üç katlı, silindir biçiminde bir rasathane yaptırdı. Yapının kalbinde yarıçapı 40 metreyi aşan, kayaya oyulmuş dev bir sekstant bulunuyordu; Uluğ Bey ve ekibi burada 1.018 yıldızın konumunu veren ünlü Zîc-i Sultânî'yi hazırladı ve yılın uzunluğunu şaşırtıcı bir hassasiyetle hesapladı.

Uluğ Bey'in 1449'da öldürülmesinin ardından rasathane yıkıldı ve yüzyıllarca unutuldu; kalıntıları ancak 1908'de Rus arkeolog Vasiliy Vyatkin tarafından bulundu. Bugün sekstantın yerin altında kalan dev yayı görülebiliyor, yanındaki küçük müzede ise Uluğ Bey'in çalışmaları anlatılıyor. Onun öğrencisi Ali Kuşçu'nun daha sonra Fatih Sultan Mehmed'in himayesinde İstanbul'a gelip ders vermesi, Semerkand'ın bu bilim mirasını Osmanlı'ya taşıdı.

Haritada göster – Uluğ Bey Rasathanesi (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

İmam Buhari Külliyesi

Hadis alanında en güvenilir kaynak kabul edilen Sahîh-i Buhârî'nin derleyicisi İmam Buhari (810–870), Buhara'da doğdu, hayatının son günlerini ise Semerkand yakınlarındaki Hartenk köyünde geçirdi ve buraya defnedildi. 16. yüzyılda Şeybaniler kabrin yanına bir cami ve kütüphane yaptırdı; ancak Sovyet döneminde külliye terk edilerek harabeye döndü.

Anlatılana göre 1961'de burayı ziyaret eden Endonezya Devlet Başkanı Sukarno, Kruşçev'den kabrin onarılmasını istedi ve bu talep, mezarın yeniden ziyarete açılmasının yolunu açtı. Bugünkü görkemli külliye 1997–1998'de yeniden inşa edildi, 2025'te de kapsamlı biçimde yenilendi. Semerkand'ın yaklaşık 20 km kuzeyindeki kompleks, İslam dünyasının dört bir yanından gelen ziyaretçilerin uğrak noktası.

Haritada göster – İmam Buhari Külliyesi (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Afrasiyab Müzesi

Fotoğraf: Davide Mauro / CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Bugünkü Semerkand'ın hemen kuzeyindeki Afrasiyab tepeleri, şehrin 1220'de Cengiz Han tarafından yerle bir edilene kadar yaklaşık iki bin yıl boyunca kurulu olduğu yer; Büyük İskender'in fethettiği Marakanda da buradaydı. Tepenin eteğindeki Afrasiyab Müzesi, 1970'te Semerkand'ın 2500. kuruluş yıl dönümü için açıldı ve kazılardan çıkan seramikleri, sikkeleri ve Soğd dönemine ait buluntuları sergiliyor.

Müzenin asıl hazinesi, 1965'te bir yol çalışması sırasında bulunan 7. yüzyıla ait "Elçiler Duvar Resmi". Soğd kralı Varhuman'ın sarayını süsleyen bu fresklerde Çin'den, Kore'den ve Orta Asya'nın dört bir yanından gelen elçiler tasvir ediliyor; uzun örgülü saçlarıyla dikkat çeken Türk muhafızları ve elçileri de bu kalabalığın bir parçası. Resimler, İpek Yolu'nun çok kültürlü dünyasına açılan eşsiz bir pencere.

Haritada göster – Afrasiyab Müzesi (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Siyab Pazarı

Fotoğraf: Adam Harangozó / CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Bibi Hanım Camii'nin hemen yanında, yedi hektarı aşan bir alana yayılan Siyab Pazarı, Semerkand'ın en büyük ve en canlı çarşısı. Adını yakınından akan ve Farsçada "kara su" anlamına gelen Siyab deresinden alan pazarın ana girişi, mavi çinilerle kaplı üç kemerli bir kapı; içeride kapalı pavyonlar boyunca kuru meyve, kuruyemiş, baharat ve taze sebze tezgâhları uzanıyor.

Pazarın en ünlü ürünü hiç kuşkusuz Semerkand ekmeği (non): tandırda pişen, ortası desenli damgalarla süslenmiş bu yuvarlak ekmeklerin günlerce bayatlamadığı söylenir ve Özbekler onu şehrin simgelerinden biri sayar. Tezgâhlar arasında dolaşırken satıcıların ikram ettiği kuru kayısıyı, bademi ya da nabat şekerini tatmadan pazardan çıkmak neredeyse imkânsız.

Haritada göster – Siyab Pazarı (Google Haritalar yeni sekmede açılır)