Karakalpakistan: Çöl Kaleleri ve Aral'ın Hayalet Gemileri

Özbekistan'ın kuzeybatısını kaplayan özerk Karakalpakistan, Kızılkum Çölü'nün ortasındaki antik Harezm kalelerinden, kuruyan Aral Gölü'nün ardında bıraktığı gemi mezarlığına kadar ülkenin en az bilinen ama en çarpıcı köşesi. Nukus'taki avangart sanat hazinesiyle birlikte bölgede görülmesi gereken mekânlar:

Savitsky Müzesi (Nukus)

Fotoğraf: Ayzadarich / CC0 · Wikimedia Commons

Karakalpakistan'ın başkenti Nukus'taki Savitsky Müzesi, dünyanın en büyük Rus avangart sanat koleksiyonlarından birine ev sahipliği yapıyor ve bu yüzden "çölün Louvre'u" olarak anılıyor. Müzeyi 1966'da kuran ressam ve arkeolog Igor Savitsky, Stalin döneminde yasaklanan ve yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan sanatçıların eserlerini, Moskova'dan binlerce kilometre uzaktaki bu çöl şehrine getirerek kurtardı.

Bugün koleksiyonda 82 binden fazla eser bulunuyor: avangart resimlerin yanı sıra, Savitsky'nin katıldığı Harezm kazılarından çıkan antik buluntular ve Karakalpak halk sanatının (takılar, işlemeli kıyafetler, keçe ve otağ süslemeleri) geniş bir seçkisi. Sergilenen eserler koleksiyonun ancak küçük bir kısmı; müze, Aral bölgesine yapılan bir yolculuğun en beklenmedik durağı.

Haritada göster – Savitsky Müzesi (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Mizdahkan Nekropolü (Nukus)

Fotoğraf: damda.uz / CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nukus'un yaklaşık 20 km batısında, Hocaili kasabasının kenarındaki tepelere yayılan Mizdahkan, MÖ 4. yüzyılda kurulan ve zamanla Harezm'in en büyük şehirlerinden biri hâline gelen antik bir yerleşim. Bugün Gavur Kale adlı kalenin kalıntıları ile karşı tepedeki geniş mezarlık alanı ayakta; mezarlık iki bin yılı aşkın süredir kullanılıyor ve çevre halkı hâlâ yakınlarını buraya defnediyor.

Nekropolde Orta Çağ'dan kalma Mazlum Han Sulu türbesi gibi yapılar ve yüzlerce kubbeli mezar bulunuyor. Yerel bir efsaneye göre Hz. Âdem de buraya gömülü; bu yüzden bölge, çevre halkı için önemli bir ziyaretgâh. Tepeden Amuderya deltasının ovalarına bakan manzara, Mizdahkan'ı Karakalpakistan'ın en atmosferik yerlerinden biri yapıyor.

Haritada göster – Mizdahkan Nekropolü (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Ayaz Kale (Ellikkala)

Fotoğraf: Bernard Gagnon / CC0 · Wikimedia Commons

Kızılkum Çölü'nün kenarındaki bir tepenin üzerinde yükselen Ayaz Kale, antik Harezm'in çöl sınırını koruyan kaleler zincirinin en etkileyici halkası. Burada MÖ 4. yüzyıl ile MS 7. yüzyıl arasında inşa edilmiş üç ayrı kale bulunuyor; en eskisi, Harezm'in Pers egemenliğinden kurtulduğu döneme uzanıyor. Kaleler, çölün öte yanından gelen göçebe akınlarına karşı bir savunma hattı oluşturuyordu.

Kerpiç surlar yüzyıllar boyunca çöl rüzgârlarıyla aşınsa da ana kalenin dev duvarları ve kapı geçitleri hâlâ ayakta. Bölgenin adı Ellikkala "elli kale" anlamına geliyor ve çevrede irili ufaklı pek çok antik kalıntı bulunuyor. Tepenin eteğindeki otağ kampında gecelemek ve gün batımında kerpiç duvarların kızıla dönüşünü izlemek, Hive'den yapılan günübirlik turların en unutulmaz anlarından.

Haritada göster – Ayaz Kale (Google Haritalar yeni sekmede açılır)

Moynak Gemi Mezarlığı (Moynak)

Fotoğraf: Arian Zwegers / CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Bir zamanlar Aral Gölü kıyısında hareketli bir balıkçı kasabası ve Özbekistan'ın tek limanı olan Moynak, bugün sudan yaklaşık 150 km uzakta, çölün ortasında kaldı. 1960'lardan itibaren Amuderya ve Siriderya'nın suları pamuk tarlalarını sulamak için yönlendirilince dünyanın dördüncü büyük gölü hızla küçüldü; balıkçılık ve konserve sanayisi çöktü, kasabanın nüfusu dağıldı.

Eski kıyı çizgisinin kenarındaki "gemi mezarlığı", paslanmış balıkçı teknelerinin kumların üzerinde yan yattığı ürkütücü bir manzara sunuyor ve 20. yüzyılın en büyük çevre felaketlerinden birinin sessiz tanığı. Hemen yanındaki anıt ve küçük müze, Aral'ın eski hâlini fotoğraflarla anlatıyor. Moynak aynı zamanda Orta Asya'nın en büyük elektronik müzik festivali Stihia'ya da ev sahipliği yapıyor.

Haritada göster – Moynak Gemi Mezarlığı (Google Haritalar yeni sekmede açılır)